FILM
Po przemianie ustrojowej 1989 roku polskie kino zmieniło sposób funkcjonowania: dziś jest zorganizowane podobnie jak większość kinematografii zachodnioeuropejskich średniej wielkości. Jako przemysł kino polskie dowiodło swojej sprawności już na początku lat 90., kiedy współprodukowało realizowaną w Polsce Listę Schindlera (1993) Stevena Spielberga, a aż troje polskich współtwórców filmu - operator Janusz Kamiński oraz dwoje scenografów Allan Starski i Ewa Braun - zostało nagrodzonych Oscarami.
Choć kino to jest tworzone w nowym demokratycznym systemie, jego tradycja artystyczna ukształtowała się w czasach PRL-u. Zwłaszcza w latach 1956-1981, kiedy reżim komunistyczny tracił swą ideologiczną ostrość, polskie kino zdołało, w przeważającej części, uniknąć spełniania propagandowych żądań władzy i stanąć po stronie społeczeństwa. To w tamtym okresie rozwinęły się dwa najważniejsze nurty artystyczne w dziejach polskiego kina: "polska szkoła filmowa" z lat 1956-1961 i "kino moralnego niepokoju" z lat 1975-1981.
Szczególnie tradycja tego pierwszego nurtu - nawiązująca jeszcze do literatury romantycznej - jest w kinie polskim wciąż żywa. Nie żyje wprawdzie od ponad czterdziestu lat największy racjonalista i szyderca "szkoły polskiej", Andrzej Munk (1921-1961), twórca m.in. Zezowatego szczęścia (1959) i Pasażerki (1961, prem. 1963), a od dwóch lat Wojciech Has (1925-2000). Jego Rękopis znaleziony w Saragossie (1964) - opowieść inicjacyjną z czasów napoleońskich - sam Martin Scorsese do tego stopnia zalicza do swoich ulubionych filmów, że wykupił jego kopie, aby odrestaurować dzieło. Mistrz polskiego kina Andrzej Wajda (1926), autor m.in. Popiołu i diamentu (1958), Ziemi obiecanej (1974) i Człowieka z marmuru (1976), w 2000 r. został laureatem Oscara za całokształt twórczości. Jego niedawna ekranizacja narodowego poematu Adama Mickiewicza Pan Tadeusz (1999) przypomniała Polakom ich zbiorowe marzenie o sobie samych, uzmysławiając im zarazem, jak odległa od tego marzenia jest dzisiejsza rzeczywistość. Podczas Festiwalu Berlińskiego w 1999 r. amerykańska Cinema Foundation wręczyła Wajdzie ufundowaną przez siebie po raz pierwszy Nagrodę Wolności dla najodważniejszej twórczo osobowości filmowej krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Odtąd nagroda nosi imię Andrzeja Wajdy i co roku wręcza on ją osobiście. W 2000 r. nagrodę otrzymała ukraińska reżyserka Kira Muratowa, w 2001 - czeski surrealista Jan Szvankmajer, w 2002 - młody reżyser niemiecki Andreas Dresen.
Obok Wajdy, wśród artystów "polskiej szkoły filmowej" ważne miejsce zajmuje Kazimierz Kutz (1929), autor pięknych filmów pokazujących folklor Górnego Śląska. Jego Śmierć jak kromka chleba (1994), ze wspaniałą muzyką Wojciecha Kilara, przypomniała mit robotniczej "Solidarności" poprzez rekonstrukcję tragicznego zdarzenia: pacyfikacji przez wojsko strajkujących górników śląskiej kopalni Wujek po wprowadzeniu stanu wojennego w grudniu 1981 r. Jerzy Kawalerowicz (1922), twórca ascetycznych kostiumowych moralitetów Matka Joanna od Aniołów (1960) czy Faraon (1966), zrealizował niedawno widowiskowe Quo vadis? (2001) według klasycznej powieści Henryka Sienkiewicza, laureata Nagrody Nobla. Od lat niestety nie zrobił nowego filmu pisarz i reżyser Tadeusz Konwicki (1926), prekursor kina autorskiego (Ostatni dzień lata, 1958). Jego oryginalne wizjonerskie dzieła - autobiograficzny film Jak daleko stąd, jak blisko (1972) czy oparta na powieści kolejnego polskiego noblisty, Czesława Miłosza, Dolina Issy (1982) - przypominają o wieloetniczności polskiej kultury, w której przez kilka stuleci funkcjonowali obok siebie Polacy, Żydzi, Rusini, Litwini, Niemcy...
Warto dodać, że w latach 30. XX w. Polska była terenem najobfitszej ilościowo i najwartościowszej artystycznie produkcji filmów żydowskich w języku jidysz. Dziś te filmy - jak Dybuk (1937) Michała Waszyńskiego czy Jidl mitn fidł (1936) Józefa Greena i Jana Nowiny-Przybylskiego - pokazywane w odrestaurowanych kopiach, przeżywają drugą młodość. W tym ostatnim filmie główną rolę zagrała przybyła gościnnie z USA Molly Picon. Na ogół jednak występowali w nich wspaniali żydowscy aktorzy żyjący w Polsce, jak Ida Kamińska, która wiele lat po wojnie zagrała główną rolę w nagrodzonym Oscarem czeskim filmie The Shop on Main Street (1965).
Za najnowsze nawiązanie do osiągnięć "szkoły polskiej" można uznać utwór Romana Polańskiego Pianista, laureata Złotej Palmy Festiwalu w Cannes w 2002 r i czterech Oscarów.
Polska była jedynie współproducentem tego filmu, ale został on w Polsce zrealizowany i opowiada o losach polskiego artysty żydowskiego pochodzenia. Pierwszą ważną rolę filmową Roman Polański, dziś wybitny aktor, reżyser i scenarzysta, zagrał w - otwierającym "szkołę polską" - Pokoleniu (1954) Wajdy, był asystentem Munka przy Zezowatym szczęściu, jego dyplomowy film ze Szkoły Filmowej w Łodzi Gdy spadają anioły (1959) był parodią osiągnięć nurtu. Przez wiele lat pracy na Zachodzie Polański pozostał zresztą wierny swoim polskim współpracownikom, np. Krzysztofowi Komedzie, który skomponował muzykę do najzabawniejszego z brytyjskich filmów Polańskiego Dance of the Vampires (1967) i najlepszego z amerykańskich - Rosemary's Baby (1968). Teraz muzykę do Pianisty stworzył inny polski kompozytor, Wojciech Kilar, a autorem zdjęć jest Paweł Edelman.
Inaczej rzecz się miała z drugim klasycznym nurtem polskiego kina: "kinem moralnego niepokoju", które - wychodząc od obrazu rzeczywistości - krytykowało wynaturzenia systemu komunistycznego w Polsce. Dwoje najwybitniejszych twórców, przekraczających doraźny interwencjonizm, to Agnieszka Holland (1948) oraz Krzysztof Kieślowski (1941-1996), twórca uchodzącego za arcydzieło nurtu Amatora (1979).
Kieślowski zyskał na przełomie lat 80. i 90. renomę czołowego reżysera europejskiego. Cykl jego dziesięciu filmów Dekalog (1988-89) dostarczył wzoru, jak przechodzić od czystej obserwacji rzeczywistości do pytań podstawowych, ważnych dla każdego człowieka. Dalszymi krokami na tej drodze były późniejsze koprodukcje: Podwójne życie Weroniki (1991) i trylogia Trzy kolory (1993/94), wszystkie z niezapomnianą muzyką Zbigniewa Preisnera. Role w tych filmach pozwoliły młodym aktorkom francuskim Juliette Binoche i Irène Jacob nawiązać do najwspanialszych tradycji europejskiego aktorstwa kinowego.
"Kino moralnego niepokoju" stanowi wciąż produktywny model twórczości. Spośród jego twórców najbardziej czynny jest Krzysztof Zanussi (1939), którego film Życie jako śmiertelna choroba przenoszona drogą płciową (2000) pokazuje, jak - obserwując współczesność - wypowiadać się jednocześnie o sprawach ostatecznych. W podobny model wpisują się czołowi przedstawiciele kolejnych pokoleń twórców. Krzysztof Krauze (1953) w filmie Dług (1999) odtwarzając autentyczną sprawę kryminalną z początku lat 90., postawił pytania o prawne granice obrony koniecznej, ale też polityczne i moralne: o cenę transformacji ustrojowej, o duchowe przygotowanie do wolności. Robert Gliński (1952) w filmie Cześć, Tereska (2001) poprzez surowy obraz losu dwóch wchodzących w życie nastolatek pokazuje, jak obecny upadek wiary w wartości przekłada się na bezradność wszelkich instytucji wychowawczych. Odtwórczynie głównych ról Aleksandra Gietner i Karolina Sobczak zostały uhonorowane nagrodą Young Artist Award na festiwalu w Denver.
Najbardziej optymistycznym z tych utworów wydaje się niedawny debiut Piotra Trzaskalskiego (1967) - Edi (2002), przekonujący w serii sugestywnych obrazów, że nawet los bezdomnego outsidera nie uniemożliwia wewnętrznej harmonii i szczęścia. Reżyser z ogromnym wyczuciem łączy perspektywę obiektywnego rejestratora nędzy świata z obrazami godnymi wyznawcy buddyzmu zen (świetne zdjęcia Krzysztofa Ptaka).
Najbardziej charakterystyczna dla obecnej fazy rozwoju polskiego kina jest grupa autorów-indywidualistów, porozumiewających się z odbiorcami za pośrednictwem opowieści o swoim świecie, stworzonym z odłamków autentycznej lub zmitologizowanej biografii. Do najbardziej konsekwentnych autorów tej grupy należy Andrzej Kondratiuk (1936). Od lat z powodzeniem - w takich filmach, jak Wrzeciono czasu (1995) czy Słoneczny zegar (1997) - tworzy prywatne kino autobiograficzne, pełniąc przy tym wszystkie możliwe funkcje: scenarzysty, scenografa, producenta i odtwórcy głównej roli. Czołowym szydercą dzisiejszego polskiego kina, demonstrującym na przykładzie swoich bohaterów gorzki los sfrustrowanego inteligenta, jest Marek Koterski (1942), autor Dnia świra (2002) z wybitną rolą czołowego polskiego aktora Marka Kondrata. Z kolei najsławniejszy debiutant lat 90., Jan Jakub Kolski (1956), wykreował w swoich utworach, m.in. Jańcio Wodnik (1993) i Historia kina w Popielawach (1998), osobny świat, usytuowany z dala od cywilizacji, na wsi, gdzie elementarne pytania etyczne brzmią najbardziej naturalnie. Trzeba wreszcie odnotować udany start reżyserski niegdysiejszego aktora "kina moralnego niepokoju" Jerzego Stuhra (1947) który jako autor Historii miłosnych (1997) czy Dużego zwierzęcia (2000) z powodzeniem dołączył do tego grona.
Spośród gatunków kina komercyjnego największą popularnością cieszy się obecnie komedia. Status reżyserów kultowych osiągnęli twórcy komedii z czasów komunistycznych, którzy zdołali zawrzeć w swoich filmach absurd codziennego funkcjonowania systemu - Stanisław Bareja (1929-1987), autor Misia (1980) oraz Marek Piwowski (1935), twórca Rejsu (1970), filmu zdobywającego kolejne pokolenia fanów. Dziś specjalistą gatunku jest Juliusz Machulski (1955), autor Seksmisji (1983), przeboju z lat 80., zabawnego pastiszu science-fiction, z kreacją wspomnianego Jerzego Stuhra. W toku ostatniej dekady podobnym przebojem stał się jego Kiler (1997). Opowieść o Bogu ducha winnym taksówkarzu branym za płatnego mordercę nie tylko stała się okazją do satyrycznego spojrzenia na stan ducha rodaków, ale została opowiedziana tak sprawnie, że hollywoodzcy producenci kupili prawa do jej amerykańskiego remake'u.
Ważnym rozdziałem tradycji polskiego kina jest artystyczny film dokumentalny. Wciąż wykłada w łódzkiej Szkole Filmowej klasyk polskiego dokumentu Kazimierz Karabasz (1930), autor słynnych 10-minutowych Muzykantów (1960), których Krzysztof Kieślowski, jego uczeń, umieścił z okazji stulecia kina na swojej liście 10 najlepszych filmów świata. Polska szkoła filmu dokumentalnego polegała na propozycji takiego obrazu rzeczywistości, który tworzy uogólnienie, metaforę losu. Znakomite filmy dokumentalne (Pierwsza miłość, Szpital) tworzył Krzysztof Kieślowski. Dziś mistrzem takiego kina jest Marcel Łoziński (1940), który w okresie PRL-u tworzył dokumenty demaskujące obłudę i fałsz systemu (Jak żyć, 1977), a obecnie - w takich filmach jak 89 mm od Europy (1994), Wszystko może się przytrafić (1995) - szuka sytuacji, które najlepiej odzwierciedlają duchową kondycję współczesnego człowieka. Jednym z najzdolniejszych dokumentalistów młodszego pokolenia jest jego syn Paweł Łoziński (1965), twórca oryginalnej formuły dokumentu prywatnego, portretującego kamerą VHS sąsiadów żyjących w tej samej kamienicy (Taka historia, 1999). Spośród innych twórców wyróżnia się dokumentalista-podróżnik Andrzej Fidyk (1953). Jego Defilada (1989) - zapis uroczystości 40-lecia Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej - jest fascynującą metaforą totalitarnego systemu. Obraz Kiniarze z Kalkuty (1998), swoisty hołd złożony hinduskiej kinematografii i Indiom, krajowi, w którym powstaje najwięcej filmów rocznie, zdobył Grand Prix na festiwalu produkcji telewizyjnych w Banff. Jedno z najświeższych dzieł, Taniec trzcin (2001), to barwna, choć pesymistyczna, opowieść o obyczajowości i problemach Suazi, małego kraju na południu Afryki. Według raportu ONZ z czerwca 2000 r., w ciągu najbliższych kilku lat ponad połowa nastolatków w Suazi umrze na AIDS. Obraz Fidyka otrzymał nagrodę World Media Festival w Hamburgu w kategorii "społeczeństwo", a na targach telewizyjnych w Kolonii zaliczono go do 10 najlepszych produkcji telewizyjnych świata w 2001 r.
Polski film animowany bywał terenem artystycznych eksperymentów, a zarazem nośnikiem treści literackich i filozoficznych. Mistrzami tego rodzaju filmowego byli: zmarły niedawno, od lat pracujący na Zachodzie Jan Lenica (1928-2001), autor takich animacji, jak Labirynt (1963) czy Król Ubu (1979), a także Walerian Borowczyk (1923), twórca grotesek, takich jak Le Concert de M. et Mme Kabal (1962). Aktualnie czołowymi twórcami animacji są: w Krakowie Jerzy Kucia (1942), wieczny eksperymentator, nazywany "Bressonem światowej animacji", oraz w Warszawie Piotr Dumała (1956), twórca oryginalnych animowanych adaptacji arcydzieł światowej literatury (Łagodna, 1985; Zbrodnia i kara, 2001). Osobną pozycję zajmuje w tym gronie Zbigniew Rybczyński (1949), niegdyś laureat pierwszego polskiego Oscara za film Tango (1980), nazywany "papieżem wideo".
Poszukuje bowiem - m.in. w takich utworach, jak Schody (1987), Orkiestra (1990) czy Kafka (1991) - nie odkrytych dotąd możliwości artystycznych i poznawczych oferowanych przez nowe technologie, jak system High Definition.
W Polsce są dwie państwowe szkoły artystyczne kształcące filmowców. Starsza i sławniejsza z nich to działająca od przeszło 50 lat Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna w Łodzi, która wykształciła wielu wybitnych reżyserów, operatorów, aktorów, kierowników produkcji, z Wajdą, Polańskim i Kieślowskim na czele. Druga - to Wydział Radia i Telewizji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Obie uczelnie kształcą też studentów z zagranicy. Absolwentom ułatwia start polska telewizja, umożliwiając realizację fabularnych debiutów w ramach cyklu "Pokolenie 2000". Młodzi autorzy najciekawszych z nich, np. Małgorzata Szumowska (Szczęśliwy człowiek, 2000), Łukasz Barczyk (Patrzę na ciebie, Marysiu, 2000) czy Marek Lechki (Moje miasto, 2002) - wzbogacają rodzime kino o nową autorską perspektywę ludzi ukształtowanych już w demokratycznej Polsce, wolnych od uprzedzeń i kompleksów swoich rodziców.
Wśród wielu festiwali filmowych organizowanych co roku w Polsce, trzy mają największe znaczenie. Dla krajowej kinematografii najważniejszy jest istniejący od 1974 r. Ogólnopolski Festiwal Filmów Fabularnych w Gdyni (wcześniej - w Gdańsku), gdzie pokazuje się - co roku we wrześniu - całość krajowej produkcji fabularnej; Grand Prix nosi nazwę Złotych Lwów. Najbogatszą tradycję ma Krakowski Festiwal Filmowy, istniejący nieprzerwanie od 1960 r., prowadzący dwa równoległe konkursy - ogólnopolski i międzynarodowy, na których przyznaje się Złote Lajkoniki i Złote Smoki najlepszym filmom dokumentalnym i krótkometrażowym. Najkrótszą dotąd tradycję ma organizowany od 1993 r. na przełomie listopada i grudnia Międzynarodowy Festiwal Operatorów Filmowych "Camerimage", przyznający najlepszym operatorom świata Złote Żaby.
W Polsce rozwija się także wiedza o filmie, której uczy się na wszystkich krajowych uniwersytetach. Osobne kierunki filmoznawcze są na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie i na Uniwersytecie Łódzkim. Spośród licznych czasopism filmowych najważniejsze to: naukowy "Kwartalnik Filmowy" oraz dwa miesięczniki: ambitne "Kino" (w typie "Cahiers du cinéma") oraz popularny "Film" (w typie "Première").
 | |
Wybrana filmografia Romana Polańskiego: 1965 Repulsion - scenariusz i reżyseria; w roli gł. Catherine Deneuve
1968 Rosemary's Baby - scenariusz i reżyseria; w roli gł. Mia Farrow, John Cassavetes
1974 Chinatown - reżyseria; w rolach gł. Jack Nicholson, Faye Dunaway
1979 Tess - reżyseria; w roli gł. Nastassja Kinski
1988 Frantic - scenariusz i reżyseria; w roli gł. Harrison Ford
1992 Bitter Moon - scenariusz i reżyseria; w rolach gł. Emmanuelle Seigner, Peter Coyote
1994 Death and the Maiden - reżyseria; w rolach gł. Sigourney Weaver, Ben Kingsley
2001 Pianista - scenariusz i reżyseria; w roli gł. Adrien Brody
|
| |
| |
| |
| | | | |  | | | Roman Polański i Adrien Brody | |
|
| |
| |
| |
Wybrana filmografia Agnieszki Holland: 1988 To Kill a Priest - scenariusz i reżyseria; w rolach gł. Christopher Lambert, Ed Harris
1990 Hitlerjunge Salomon - scenariusz i reżyseria; w rolach gł. Solomon Perel, Marco Hofschneider
1993 Secret Garden - reżyseria; w roli gł. Maggie Smith
1995 Total Eclipse - reżyseria; w roli gł. Leonardo DiCaprio
1997 Washington Square - reżyseria; w rolach gł. Jennifer Jason Leigh, Albert Finney
1999 Third Miracle - reżyseria; w rolach gł. Ed Harris, Anne Heche
2001 Golden Dreams - reżyseria; w roli gł. Whoopie Goldberg
|
| |
| |
Ważniejsze nagrody festiwalowe
