Jan Henryk Dąbrowski w historii Polski zaznaczył się jako twórca Legionów Polskich we Włoszech. Swoją działalność rozpoczął w roku 1796, kiedy to został wezwany do Francji przez Napoleona Bonapartego i tam otrzymał zadanie sformowania oddziałów polskich, które weszłyby w skład wojsk na terenie nowopowstałej republiki Lombardii. Było to w rok po III rozbiorze Polski dokonanym przez Rosję, Prusy i Austrię. Nasze państwo praktycznie znikło wówczas z mapy Europy. Polskie formacje wojskowe na obczyźnie dawały Polsce szansę zaistnienia na arenie międzynarodowej, nie od rzeczy było również ewentualne wsparcie Francji w polskich dążeniach narodowowyzwoleńczych. Dlatego też organizacja Legionów na terenie Włoszech, w momencie gdy Włosi nie chcieli walczyć pod francuskimi sztandarami, zadowalała obie strony.

Dąbrowski, urodzony w Pierzchowie syn oficera wojsk saskich, wychowywał się i kształcił w niemieckiej Saksonii. Mimo to nie odciął się od swoich polskich korzeni i gdy w roku 1791 Sejm Czteroletni ogłosił zaciąg do polskiego wojska, wykształcony w drezdeńskiej szkole wojskowej kawalerzysta został poproszony o zreformowanie polskiej jazdy. W Polsce zastał go więc rok 1794 i wybuch Powstania Kościuszkowskiego, w którym wziął czynny udział broniąc Warszawy i dowodząc korpusem wojsk wspierających powstanie w Wielkopolsce. Swoim męstwem zyskał sobie uznanie samego Tadeusza Kościuszki, najwyższego naczelnika Sił Zbrojnych Narodowych i został przez niego awansowany do stopnia generała. Nie tylko zresztą jego - po upadku powstania składano mu propozycje służby w armiach rosyjskiej i pruskiej, które jednak konsekwentnie odrzucał związawszy swe losy ze sprawą polską.

Wyemigrowawszy do Francji zajął się tam dziełem swojego życia - utworzeniem Legionów Polskich. W ich skład wchodzić mieli polscy uchodźcy pozostający na obczyźnie. Dużym sukcesem było zachowanie polskich mundurów, odznak narodowych i kadry oficerskiej. Jedynym ustępstwem były szlify w lombardzkich barwach i trójkolorowe kokardy francuskie. Wydana przez Dąbrowskiego "Odezwa do Polaków", drukowana w czasopismach włoskich, francuskich i niemieckich odbiła się szerokim echem w środowisku emigracyjnym i wkrótce do stolicy Lombardii, Mediolanu, mimo kar jakimi grozili zaborcy, zaczęły ściągać rzesze ochotników: zarówno emigrantów - patriotów, jak i polskich jeńców zwolnionych z armii austriackiej. Wkrótce polski generał zebrał siedem tysięcy ochotników, z których stworzył karną i waleczną armię.

Polscy żołnierze walczyli u boku Napoleona Bonapartego od maja 1797 do początków roku 1803. Niestety nie dotarli do Polski i nie wyzwolili kraju, jak marzył o tym Dąbrowski. Wykorzystywani były raczej do tłumienia lokalnych rozruchów na terenie Włoch. Napoleon dostrzegał jednak rosnące niezadowolenie bitnych żołnierzy i ich dowódców. Szczególnie dotkliwe było dla nich zawarcie przez Francję pokoju z Rosją w Luneville, przekreślał on bowiem polskie nadzieje na wyzwolenie kraju przez Bonapartego, który obawiając się buntu, postanowił Legiony rozproszyć. Ich podział był równoznaczny z upadkiem polskiej formacji - szczególnie dotkliwe okazało się wysłanie w roku 1803 sześciu tysięcy ludzi na Haiti, by stłumić bunt tubylców. Powróciło stamtąd tylko trzystu trzech legionistów.

Czy wiesz, że... Podczas formowania Legionów Polskich we Włoszech powstał obecny hymn Polski. Napisana między 15 a 21 lipca 1797 na melodię mazurka "Pieśń Legionów Polskich we Włoszech" ("Mazurek Dąbrowskiego"), autorstwa Józefa Wybickiego, serdecznego przyjaciela Dąbrowskiego, stała się wśród legionistów bardzo popularna. Zaczynająca się od słów: "Jeszcze Polska nie zginęła..." pieśń zadawać miała kłam rozpowszechnianym przez Prusaków pogłoskom, jakoby w 1794 roku po klęsce pod Maciejowicami Tadeusz Kościuszko miał zakrzyknąć: "Finis Poloniae!" ("Oto koniec Polski").

Po rozwiązaniu Legionów Jan Henryk Dąbrowski pozostał jednak w służbie Bonapartego. Po raz kolejny w roku 1806 próbował stworzyć kolejną polską formację, którą Napoleon chciał wykorzystać do odbicia Wielkopolski z rąk pruskich. Polacy poszli za nim, jednak z mniejszym niż poprzednio entuzjazmem. Rozczarowanie zaczął odczuwać i sam Dąbrowski, kiedy zabroniono mu walki z zaborcami na pozostałych ziemiach Polski.

W roku 1807 utworzone zostało na odzyskanych terenach Księstwo Warszawskie, zależne jednak w pełni od Bonapartego. Wówczas Dąbrowski rozczarowany Korsykaninem osiadł pod Poznaniem, gdzie otrzymał majątek ziemski. Nie na długo jednak - już w roku 1809 wyruszył pod wodzą księcia Józefa Poniatowskiego do walki z Austriakami. Po bitwie pod Raszynem wojskom polskim udało się wkroczyć do Galicji, 15 lipca zaś zajęły Kraków. W czerwcu roku 1812 Dąbrowski z polskim wojskiem przyłączył się do wyruszającego na Moskwę Napoleona, jednak wojna francusko-rosyjska zakończyła się już w październiku, gdy zdziesiątkowani przez srogą zimę Francuzi musieli rozpocząć odwrót. Klęski dopełniła przegrana bitwa na rzeką Berezyną.

Jan Henryk Dąbrowski nie był w stanie podjąć kolejnych działań - odznaczony Orderem Orła Białego schronił się w swoim majątku w Winnogórze koło Poznania i tam zmarł w roku 1818.