Muzyka

MUZYKA

Klasyka

Polską muzykę klasyczną w dużej mierze ukształtowała tradycja romantyczna. Jej prekursorem był Fryderyk Chopin (1810-1849) - wiele jego dzieł łączyło romantyczny idiom z polskim folklorem. Nurt ten podjął Stanisław Moniuszko (1819-1852), autor narodowych oper i szeregu pieśni, wykonywanych dziś m.in. w ramach Festiwalu Moniuszkowskiego w Kudowie-Zdroju. Tradycja chopinowska zaznaczyła się również w polskiej pianistyce. Wielcy wirtuozi fortepianu - Józef Hoffmann, Artur Rubinstein czy Ignacy Jan Paderewski - grywali Chopina ze szczególnym upodobaniem.

W dwudziestoleciu międzywojennym powołano do życia międzynarodowe konkursy, m.in. jeden z najstarszych na świecie Konkurs Skrzypcowy im. Henryka Wieniawskiego (wybitnego skrzypka-wirtuoza) w Poznaniu (od 1935), czy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina w Warszawie (od 1927), na którym debiutowali m.in. Dmitri Szostakowicz, Janusz Olejniczak i Krystian Zimerman. W dziedzinie kompozycji prym wiódł wówczas Karol Szymanowski (1882-1937, m.in.. balet Harnasie), która stała się ostatnio popularna w Europie dzięki zaangażowaniu sir Simone'a Rattle'a, dyrygenta orkiestry miasta Birmingham, w propagowanie dzieł kompozytora (m.in. komplet nagrań dla EMI).

Po II wojnie światowej polscy kompozytorzy, działając pod silną presją polityczną, zmuszeni byli do pisania utworów okolicznościowych. Niektórzy emigrowali (Roman Palester, Andrzej Panufnik, Roman Maciejewski), inni - nie chcąc się podporządkować systemowi, nawiązywali do folkloru bądź ideałów muzyki absolutnej. Dzięki temu powstały dzieła wartościowe, nie uwikłane w kwestie polityczne (I Symfonia Lutosławskiego, utwory Grażyny Bacewicz, Bolesława Szabelskiego). Sytuacja uległa zmianie po 1956 r., wraz z polityczną "odwilżą". Polacy szybko odnaleźli się w nowych realiach artystycznych. W niezwykle szybkim tempie powstawały dzieła będące ciekawym poszerzeniem idei popularnych w Europie - wśród nich wybijały się utwory Tadeusza Bairda i Kazimierza Serockiego. Twórcy ci założyli w 1956 r. istniejący do dziś coroczny Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej Warszawska Jesień, jeden z najważniejszych w Europie.



	Witold Lutosławski

Równie szybko pojawiły się rewolucyjne idee estetyczne związane z tzw. sonoryzmem, czyli techniką tworzenia muzyki w oparciu wyłącznie o barwy dźwiękowe. Pionierem sonoryzmu był Krzysztof Penderecki (1933), który wskazał zupełnie nowy kierunek rozwoju muzyki współczesnej w Europie. Awangardowość Pendereckiego wydawała się szokująca - bez skrupułów wykorzystywał odgłosy z pogranicza sztuki i życia - szmery, stuki, jęki pił czy klekot maszyn do pisania (Fluorescencje). Dla odmiany Witold Lutosławski (1913-1994) skupił twórczą uwagę na problemach doskonałości formy oraz dźwiękowym wyrafinowaniu. Jego muzyka to sztuka wielowarstwowa, bogata i zróżnicowana wewnętrznie, urzekająca dyskretnym urokiem dźwiękowych konstelacji, choć nie pozbawiona dramatycznego zacięcia (III i IV Symfonia, Koncert fortepianowy).

Za czołowego przedstawiciela awangardy muzycznej uchodził również Wojciech Kilar (1932), dziś przede wszystkim uznany twórca muzyki filmowej (zob. str. 39); autor m.in. utworów na orkiestrę: Riff 62 (1962), Generique (1963) i Diphtongos (1964). Do najpopularniejszych dzieł z tamtego czasu należy poemat symfoniczny Krzesany (1974), wyraz fascynacji Kilara tzw. minimal music, charakteryzującą się oszczędnością formy i treści. Utwór zrobił wielką karierę i jest wciąż bardzo chętnie grany i słuchany.



	Henryk Mikołaj Górecki

Odejście od awangardy na rzecz zbliżenia się ku słuchaczowi znalazło ucieleśnienie w utworach Henryka Mikołaja Góreckiego (1933). Górecki, za młodu zdeklarowany zwolennik bezkompromisowości, stopniowo ewoluował ku postawie mistyka, czego najlepszym dowodem stała się jego III Symfonia, skomponowana w 1976 r. Kilkanaście lat później doczekała się ona nieprawdopodobnej kariery medialnej. Sprawiła to płyta amerykańskiej firmy Elektra Nonesuch z nagraniem Symfonii w wykonaniu amerykańskiej śpiewaczki Dawn Upshaw i zespołu London Sinfonietta. Utwór trafił na pierwsze miejsca amerykańskich i angielskich list przebojów i zajął 5. miejsce w rankingu najpopularniejszych utworów muzycznych roku 1993 w Wielkiej Brytanii. Angielskie radio Classic FM na żądanie słuchaczy nadawało fragmenty utworu Góreckiego na okrągło. Słuchali III Symfonii melomani i ludzie nie mający na co dzień nic wspólnego z muzyką klasyczną, młodzież i kierowcy długodystansowych ciężarówek. Górecki ze swoją prostą, ale żarliwą muzyką trafił do wszystkich, odsłaniając świat najbardziej podstawowych emocji.

Wielu kompozytorów zwróciło się ku zapomnianym, tradycyjnym ideałom. Uwidoczniło się to szczególnie mocno w twórczości Pawła Szymańskiego i Pawła Mykietyna. Ich utwory cechuje oryginalne nawiązywanie do stylistyki klasycyzmu, romantyzmu, a nawet baroku (Sonety Mykietyna według Szekspira), dalekie od pustego naśladownictwa. Sednem tej postawy estetycznej jest próba odnalezienia nowych znaczeń klasycznej sztuki w kontekście współczesnej kultury.

Dialog z tradycją zaznaczył się również bardzo silnie w ostatnich utworach Pendereckiego, czego dowodem są zwłaszcza oratoria i opery kompozytora (m.in. Diabły z Loudun, Raj utracony, Czarna Maska), stanowiące trzon polskiej twórczości operowej.

Warto wspomnieć niedawne premiery Ignoranta i szaleńca Mykietyna, Balthasara Zygmunta Krauzego (na stałe działającego w Paryżu) oraz Antygonę Bernadetty Matuszczak. Współczesne polskie dzieła sceniczne są - na równi z klasyką gatunku - wystawiane przez czołowych reżyserów, m.in. Mariusza Trelińskiego, Ryszarda Peryta czy Krzysztofa Nazara. Wielkie formy wokalno-instrumentalne goszczą na corocznym festiwalu Wratislavia Cantans - od chorałów gregoriańskich po Gospel & Negro Spirituals, od klasyków po twórców awangardowych, a wszystkie w znakomitych wykonaniach światowej klasy orkiestr, chórów, zespołów i solistów, w interpretacjach takich dyrygentów, jak Antoni Wit, Kazimierz Kord, Jacek Kaspszyk, Tadeusz Strugała. Jerzy Maksymiuk - jedna z najbarwniejszych postaci polskiej dyrygentury - koncertuje przeważnie za granicą, podejmując chętnie nowe, nieznane dotąd propozycje repertuarowe. Dyrygował m.in. jedną z najlepszych orkiestr świata - BBC Scottish Symphony Orchestra z Glasgow, otrzymując na koniec zaszczytny tytuł Dyrygenta-Laureata tej orkiestry.

Wśród artystów obecnych na polskich scenach czołowe miejsca zajmują śpiewacy - Teresa Żylis-Gara, Ewa Podleś, Kira Boreczko, Wiesław Ochman, Romuald Tesarowicz. Wielu z nich stale przebywa co prawda za granicą, podobnie jak kompozytorzy Zygmunt Krauze i Hanna Kulenty, skrzypek Bartłomiej Nizioł, klawesynistka Elżbieta Chojnacka, pianiści Krystian Zimerman i Piotr Anderszewski, są jednak trwale związani z polską spuścizną kulturową, co przejawia się w ich repertuarze.

Jazz, pop, rock

Nagranie płyty nie nastręcza dziś żadnych trudności, ich ogólnoświatowa dostępność także nie jest niczym nadzwyczajnym. Czym więc na tym ogromnym rynku artystycznym wyróżniają się Polacy, co stanowi o ich oryginalności? Co decyduje, że spośród milionów płyt właśnie po polski krążek sięga amerykański, francuski czy japoński meloman, a publiczność Hamburga, Londynu lub Moskwy wysłucha koncertu polskich artystów?

Powojenne dzieje polskiej muzyki rozrywkowej rozpoczęły się pod znakiem jazzu. Tak było do 1950 r. Potem komunistyczne władze uznały jazz za przejaw sympatii dla wrogich ideologii. Wkrótce oficjalnie go potępiono, a jego praktykowania i promowania zabroniono. Dopiero w drugiej połowie lat 50., wraz z "ideologiczną odwilżą", pojawiły się oznaki artystycznej wolności. W 1956 r. entuzjaści jazzu pod wodzą niepokornego pisarza Leopolda Tyrmanda (późniejszego emigranta) zorganizowali pierwszy w Polsce międzynarodowy festiwal jazzowy, który dziś - znany pod nazwą Jazz Jamboree - jest najstarszy w Europie.

Do pionierów polskiej sceny jazzowej należał Krzysztof Komeda (1931-1969). Lekarz z wykształcenia, pianista i kompozytor z zamiłowania, był liderem wielu zespołów, autorem niezliczonych tematów jazzowych, jednym z oryginalniejszych twórców muzyki filmowej lat 60.



	Urszula Dudziak

Największe nasilenie artystycznych działań w tworzeniu własnego muzycznego oblicza przypadło w Polsce na lata 60. Debiutowali wówczas młodzi twórcy poszukujący miejsca dla siebie w literaturze, filmie, teatrze, plastyce, muzyce rozrywkowej i w jazzie - nie tylko rodzimym, ale i światowym. Owe poszukiwania najpełniej i barwnie odbijają się w jazzowych życiorysach skrzypka i kompozytora Michała Urbaniaka, wokalistki Urszuli Dudziak, pianisty Adama Makowicza, trębacza Tomasza Stańki, saksofonisty Jana "Ptaszyna" Wróblewskiego czy pianisty, trębacza i puzonisty Andrzeja Kurylewicza. Wszyscy zaczynali kariery w latach 60., a artystycznego rozpędu nabrali w latach 70. Obecnie, w bardzo zagęszczonym krajobrazie stylów, mód i trendów, ich muzyka jawi się jako twór wybujałych indywidualności, uznanych w świecie artystycznych autorytetów.

Nazwisko Michała Urbaniaka (1943), wymieniane jest dziś najczęściej spośród polskich muzyków jazzowych. Jego płyty ukazały się w kraju i za granicą w nakładzie przekraczającym 1,5 miliona egzemplarzy. Figuruje także na okładkach kilkudziesięciu płyt nagranych z czołówką światowego jazzu, m.in. z Marcusem Millerem, Georgem Bensonem, Billym Cobhamem, Ronem Carterem, Joe Zawinulem, Wayne Shorterem, Stéphanem Grappellim i Milesem Davisem. Zadziwił ich otwartością dla wszystkiego, co nowe, umiejętnością łączenia jazzu z rockiem, hip hopu z jazzem. Nawet jego skrzypce brzmią zupełnie inaczej - ich barwę urozmaica elektroniką, sposób kształtowania dźwięku potrafi upodobnić do saksofonowego zadęcia lub ludzkiego głosu.

Z kolei głos Urszuli Dudziak (1943) jest bez wątpienia jednym z najciekawszych instrumentów współczesnego jazzu. W 1958 r. Dudziak została solistką zespołu Krzysztofa Komedy. Kilka lat później zrezygnowała z konwencjonalnej wokalistyki jazzowej na rzecz elektronicznych przetworników głosu. Zapoczątkowała wówczas nowy styl w jazzowym śpiewie, do dziś nie znajdując konkurentów. Imponuje ogromną siłą głosu, intonacją, techniką i biegłością - zademonstrowała to w megahicie Papaya.

Światową sławę pośród pianistów jazzowych zyskał Adam Makowicz (1940). Jego wykonania utworów George'a Gershwina zachwyciły nie tylko amerykańską publiczność. Na indywidualne interpretacje jego muzyki otrzymał specjalną zgodę brata kompozytora, Iry. W jego grze jak w lustrze odbija się cała niemal historia jazzowego fortepianu: swingowy wdzięk Teddy Wilsona, biegłość Arta Tatuma, rubaszność Errola Garnera, elegancja Oscara Petersona. Jest bardziej zwięzły niż Keith Jarret i bardziej jazzowy niż Chick Corea. To wszystko, okraszone techniczną wirtuozerią, improwizacyjną elokwencją, chopinowską słowiańskością, tworzy jedyny w swoim rodzaju muzyczny obraz - pianistykę godną najsławniejszych na świecie sal koncertowych.



	Tomasz Stańko

Tomasz Stańko (1942), laureat prestiżowych nagród: Preis der Deutschen Schallplattenkritik 2000 oraz European Jazz Prize 2002, od trzydziestu lat utrzymuje tytuł trębacza numer 1 w Europie. W 1962 r. został członkiem kwartetu Jazz Darings, utworzonego wspólnie z Adamem Makowiczem. Był to prawdopodobnie pierwszy europejski zespół grający free jazz, który - jak napisał jeden z krytyków niemieckich - dokonał udanego przekładu języka Ornette Colemana na własny. Już wkrótce Stańko wkroczył na trudną, ale własną drogę, osiągając to, co cechuje największych: poetycką nieobliczalność, spazmatyczną ekspresję. Pusty po Milesie Davisie tron wydaje się mieć godnego kandydata, zwłaszcza po entuzjastycznie przyjętych występach w USA w listopadzie 2002 r.

Międzynarodową sławą cieszy się także saksofonista Zbigniew Namysłowski (1939), jedna z najbardziej twórczych postaci europejskiej sceny jazzowej. Był pierwszym polskim muzykiem jazzowym, który nagrał za granicą płytę Lola, wydaną w 1967 r. przez firmę Decca. Ów fakt odnotowany został w ankiecie pisma "Down Beat" (I miejsce w kategorii talent zasługujący na szersze uznanie). Jest kompozytorem muzyki filmowej, własnego repertuaru koncertowego i płytowego oraz wielu tematów jazzowych, w których już w latach 70. wykorzystywał motywy zaczerpnięte z polskiego folkloru.

Przedwcześnie odszedł saksofonista i skrzypek Zbigniew Seifert (1946-1979). W latach 1967-1973 współpracował z kwintetem Tomasza Stańki. Później koncertował i nagrywał za granicą, najczęściej w RFN, z zespołami Alberta Mangelsdorffa, Chrisa Hinze'a, Charliego Mariano, z grupą Free Sound oraz z Joachimem Kühnem i McCoy Tynerem. W 1976 r. nagrał pierwszą autorską płytę Man of the Light, która przyniosła mu światowy rozgłos. Ujawniona wówczas choroba nie pozwoliła mu jednak na realizację wszystkich artystycznych zamierzeń. Z grupą wybitnych jazzmanów amerykańskich, m.in. z Johnem Scofieldem, Eddiem Gomezem i Jackiem DeJohnette nagrał dwudziestą i ostatnią płytę Passion, do dziś zachwycającą oryginalną wiolinistyczną ekspresją.

Polski jazz posługujący się uniwersalnym językiem muzycznym szybko i w efektowny sposób znalazł eksponowane miejsce w świecie. Warunkiem pokonania granic geograficznych dla polskiej piosenki było przełamanie bariery językowej. Stało się to dopiero na przełomie lat 80. i 90., gdy znaczącą rolę na polskim rynku muzycznym zaczęły odgrywać filie międzynarodowych koncernów płytowych.



	Basia

Na trudnym i dość hermetycznym dla obcokrajowców brytyjskim rynku muzycznym udanie zadebiutowała w połowie lat 80. Barbara Trzetrzelewska (1954), a Amerykanie pierwsi zaakceptowali jej czasami swingujące, częściej jednak rozkołysane brazylijskimi rytmami piosenki. Dziś szeroko znana jako Basia, piosenkarka i wokalistka jazzowa, kompozytorka i autorka tekstów, podbój muzycznego świata zaczęła od recitalu na Broadwayu. Z tej świątyni artystów, z pomocą płyt, trafia się potem bez przeszkód do najdalszych zakątków kuli ziemskiej, bez trudu lokuje się piosenki na najwyższych miejscach list przebojów, a każdą płytę pokrywa się złotem lub platyną. To właśnie teraz robi Basia.

Najmniejsze sukcesy odnosił na międzynarodowej scenie polski rock. Trudno mu konkurować z brytyjskimi gigantami. W ostatnim dziesięcioleciu wiele się jednak zmieniło. Anglojęzyczną wersję płyty zespołu Myslovitz promowano koncertami tej grupy w Londynie. Dostrzeżono też estradowy wdzięk zespołu, przyznając mu nagrodę MTV European Music Award 2002 w kategorii Najlepszy Polski Artysta (The Best Polish Act). Kategoria ta, o czym warto pamiętać, pojawiła się w tym konkursie przed zaledwie trzema laty.

Deathmetalowy zespół Vader jest jedną z nielicznych polskich grup tego gatunku rocka znaną i cenioną na światowej scenie muzycznej. Powstał w 1985 r., a pięć lat później rozpoczął międzynarodową karierę, wspieraną przez niemiecką wytwórnię Earache Rec. Od 1993 r. koncertował w kraju na ważniejszych imprezach rockowych oraz za granicą, w Europie, Japonii, USA i Kanadzie. Większość pozycji dyskograficznych zespołu doczekała się wydań zagranicznych dystrybuowanych w Europie i Japonii.



	Cracow Klezmer Band

Wielbicielom oryginalnych brzmień można z czystym sumieniem polecić twórczość zespołu Cracow Klezmer Band - niezwykłego kwartetu młodych wirtuozów (akordeon, skrzypce, klarnet, kontrabas, instrumenty perkusyjne). Dynamiczne kompozycje oraz odkrywcze aranżacje czynią z nich jedno z najciekawszych zjawisk współczesnego radykalnego nurtu odrodzenia muzyki żydowskiej. Formacja nie ogranicza się jedynie do wpływów żydowskich, ale asymiluje elementy tradycji bałkańskiej, arabskiej, cygańskiej i słowiańskiej. Z powodzeniem koncertowała u boku takich sław, jak Brave Old World, Anthony Coleman & Sephardic Tinge, The Klezmatics czy Dave Krakauer Klezmer Madness. Muzyka The Cracow Klezmer Band oczarowała samego Johna Zorna, jednego z najbardziej twórczych artystów współczesnej sceny muzycznej. W 2000 r. w jego słynnym nowojorskim wydawnictwie TZADIK ukazała się debiutancka płyta zespołu zatytułowana De Profundis, a rok później kolejna - The Warriors.

Za granicę trafiają także coraz częściej płyty wydawane przez niezależne wytwórnie promujące modną na całym niemal świecie muzykę etniczną. Dla entuzjastów nurtu etniczno-folkowego ciekawą zapewne pozycją w domowej płytotece będą nagrania grupy Trebunie Tutki. Góralski zespół z Białego Dunajca kontynuuje blisko stuletnie rodzinne tradycje muzyczne. Profesjonalną karierę estradową zapoczątkował w 1991 r. wspólny koncert z legendarną jamajską grupą roots-reggae Twinkle Brothers. Nagrana wspólnie płyta W Sherwood została uznana za jeden z najlepszych albumów world music wydanych w ciągu 10 lat istnienia World Music Charts Europe, organizacji producentów radiowych z 11 krajów zrzeszonych w Europejskiej Unii Radiowej (European Broadcasting Union EBU). Podobną popularność zyskał album Best Dub/Greatest Hits. Smyczkowe transy, urzekające melodie i popisy rytmiczne wszechstronnego Normana Granta tworzą niezwykły efekt porozumienia dwóch muzycznych kultur.

Warto się również zapoznać z twórczością De Press, folk-punkowej grupy założonej w 1980 r. w Oslo (Norwegia) z inicjatywy Andrzeja Dziubka oraz muzyków norweskich Jorna Christensena i Ola Smortheima. Repertuar tworzą piosenki inspirowane polskim folklorem góralskim, serwowanym w oprawie rytmów punka, hardcore'a czy ska. Z zespołem współpracują muzycy ze Szwecji, Białorusi i Rosji.

Ważniejsze dzieła Henryka Mikołaja Góreckiego:

1958 Epitafium na chór i zespół instrumentalny
1959 I Symfonia "1959" na orkiestrę smyczkową i perkusję
1962 Genesis - Elementi per tre archi
1971 Ad Matrem na sopran, chór i orkiestrę
1972 II Symfonia Kopernikowska na sopran, baryton, chór i orkiestrę
1974 Amen na chór a cappella
1976 III Symfonia pieśni żałosnych na sopran i orkiestrę
1980 Mazurki na fortepian
1982 Kołysanki i tańce na skrzypce i fortepian
1987 Totus Tuus na chór a cappella
1988 I Kwartet smyczkowy "Już się zmierzcha"
1991 II Kwartet smyczkowy "Quasi una fantasia"
1992 Koncert fletowy
1993 Przybądź Duchu Święty na chór a cappella

Ważniejsze dzieła Krzysztofa Pendereckiego:

1958 Psalmy Dawida na chór, instrumenty strunowe i perkusję
1959 Emanacje na dwie orkiestry smyczkowe
1960 Tren ofiarom Hiroszimy na 52 instrumenty smyczkowe
1962 Fluorescencje na wielką orkiestrę symfoniczną
1965 Pasja według św. Łukasza na głosy solo, recytatora, cztery chóry i orkiestrę
1970 Kosmogonia na głosy solo, dwa chóry i orkiestrę
1971 Jutrznia na głosy solo, dwa chóry i orkiestrę
1974 Magnificat na bas solo, zespół wokalny, trzy chóry i orkiestrę
1977 Concerto per violino ed orchestra No. 1
1978 Raj utracony wg J. Miltona
1986 Czarna maska opera w jednym akcie
1980 Te Deum na głosy solowe, dwa chóry i orkiestrę
1980 II Symfonia "Wigilijna" na orkiestrę symfoniczną
1984 Polskie Requiem na głosy solowe, dwa chóry i orkiestrę
1991 Król Ubu opera buffo wg A. Jarry'ego
1992 V Symfonia "Korea" na orkiestrę symfoniczną
1996 Siedem bram Jerozolimy na solistów, recytatora, trzy chóry i orkiestrę
1998 Credo na głosy solowe, chór i orkiestrę

Ciekawostki