Przemiana polskich mediów po 1989 r.

Sytuacja mediów po roku 1989 zmieniła się radykalnie. Przede wszystkim Polacy odzyskując suwerenność we własnym państwie mogli pożegnać cenzurę. Do tego czasu media spełniały funkcję służebną wobec władzy, a nie swoich odbiorców. Zajmowały się propagandą a nie informacją. Nad poprawnością przekazu mediów czuwał do 1989 r. Główny Urząd Kontroli Prasy i Widowisk. System medialny był scentralizowany i podporządkowany jednej partii. Wystarczy powiedzieć, że najsilniejsze media, radio i telewizja publiczne, zgrupowane były w Komitecie ds. Radia i Telewizji, któremu szefował urzędnik państwowo-partyjny w randze ministra. Z kolei prasa lokalna była uzależniona od lokalnych ekspozytur PZPR.

Wraz z nastaniem wolności zaczęły powstawać spontanicznie nowe inicjatywy medialne. Zgodnie bowiem ze znowelizowanym prawem prasowym, wydawcą mógł stać się odtąd każdy Polak. Pierwszy numer legalnie wydanego niezależnego dziennika można było kupić 8 maja 1989 r., gdy, na mocy porozumienia "Okrągłego Stołu", ukazał się pierwszy numer "Gazety Wyborczej". Dziś to największa gazeta w kraju, ukazująca się w nakładzie pół miliona egzemplarzy, jedno z najbardziej opiniotwórczych polskich mediów. Zaczynała jednak jako ośmiostronicowa gazetka agitująca za kandydatami opozycji w pierwszych demokratycznych wyborach do parlamentu. Stąd zresztą wywodziła się nazwa gazety - słowo "wyborcza" oznacza "przeznaczona na wybory". Gazetę tworzyli opozycji dziennikarze, pracujący do tego czasu w nielegalnie wydawanych pismach, związanych ze związkiem zawodowym "Solidarność".

Rozwój rynku prasy przyspieszyła sprzedaż części tytułów byłego monopolisty na rynku prasy RSW "Prasa- Książka-Ruch". Wkrótce też pojawili się w Polsce wydawcy zagraniczni, wnosząc zarówno kapitał, jak i know-how. W większości redakcji dokonała się prawdziwa rewolucja techniczna: komputeryzacja, przejście na druk offsetowy. Zaczęły powstawać nowe pisma w nowych segmentach rynku, wypełniając ignorowane dotąd potrzeby czytelników.

Równolegle z rynkiem prasy zaczął powstawać rynek mediów elektronicznych. Tutaj kluczową rolę odegrała ustawa o radiofonii i telewizji z 1993 r., ustanawiając urząd - Krajową Radę Radiofonii i Telewizji (KRRiT), który od tego czasu reguluje ład medialny w eterze. KRRiT przyznaje nadawcom radiowym i telewizyjnym koncesje na nadawanie naziemne na danym obszarze Polski i w danym paśmie częstotliwości, jak również na nadawanie satelitarne. Faktycznie jednak urząd ten decyduje o warunkach konkurowania mediów elektronicznych w Polsce, bowiem nadawca, któremu została przyznana koncesja, nie może nią w pełni dysponować. Nie może jej zbyć innemu podmiotowi, co najwyżej może z niej zrezygnować, a wówczas KRRiT ponownie dysponuje zwolnioną częstotliwością. Ma to decydujące znaczenie dla rynku telewizyjnego, bowiem w większości polskich domów telewizja odbierana jest za pomocą zwykłej pokojowej anteny, bez pośrednictwa telewizji kablowej czy anteny satelitarnej, zaś naziemnych częstotliwości, które można zagospodarować, jest ograniczona ilość.

W okres transformacji Polska wkraczała z dwoma ogólnopolskimi kanałami telewizyjnymi oraz ośmioma ośrodkami regionalnymi. Szacuje się, że od połowy 1991 r. do połowy 1993 r. działało - wobec braku odpowiednich uregulowań prawnych - 19 pirackich stacji telewizyjnych. Pierwszą legalną stała się polska spółka Polsat, wcześniej nadająca swój program drogą satelitarną z terenu Holandii. Decyzjami Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji obecnie naziemnymi częstotliwościami dysponuje również telewizja TVN oraz Zakon Franciszkanów w Polsce. Zatem na rynku nadawców naziemnych funkcjonują aktualnie cztery podmioty, choć liczą się faktycznie trzy. Czwarty - Zakon Franciszkanów - decyzjami KRRiT nie odgrywa większego znaczenia. Dla porządku dodajmy bowiem, że zasięgi naziemne poszczególnych nadawców różnią się od siebie znacząco. I tak, nadajniki telewizji publicznej (programy TVP1, TVP2, jak i sieć regionalna TVP3) obejmują swoim zasięgiem praktycznie 100 proc. powierzchni kraju. Zasięg naziemny Polsatu to niemal 90 proc. gospodarstw domowych. TVN dociera tą drogą do ponad 40 proc. gospodarstw. Telewizja TV4, którego nadawcą jest spółka Polskie Media, kontrolowana przez Polsat, dociera za pośrednictwem nadajników naziemnych do ponad 30 proc. gospodarstw domowych. Zasięg naziemny, którym dysponują oo. Franciszkanie, właściciele stacji TV Puls, łączącej rozrywkę oraz elementy misji Kościoła Katolickiego, wynosi jedynie do 15 proc. polskich gospodarstw domowych.

Również w przypadku rynku radiowego, na samym początku lat 90-tych wiele stacji działało nielegalnie, zaś w przypadku niektórych miejscowości w radiowym eterze panował bałagan. Większość nowopowstających stacji radiowych działała w skali lokalnej, jednego miasta i jego okolic. Wkrótce wiele z tych stacji upadło, głównie z powodu braku finansowania. Obecnie działa w Polsce ponad 200 rozgłośni radiowych. Zasięgiem ogólnopolskim, oprócz radia publicznego (cztery programy), dysponuje RMF FM, Radio Zet oraz religijne Radio Maryja.