Związki zawodowe w Polsce mają szczególne miejsce wśród organizacji i stowarzyszeń społecznych, głównie ze względu na rolę jaką związek zawodowy "Solidarność" odegrał w przemianach społecznych i politycznych po 1980 roku.

* * *

Ruch związkowy w Polsce zaczął się intensywnie rozwijać dopiero po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. W okresie międzywojennym istniały w Polsce setki związków zawodowych, zróżnicowanych branżowo i politycznie. Tuż przed wybuchem II wojny światowej ruch związkowy w Polsce zaczął się radykalizować, wraz z rosnącymi wpływami Międzynarodówki Komunistycznej.

Po II wojnie światowej bogate tradycje polskiego ruchu związkowego zostały zdominowane przez ideologię komunistyczną i stały się częścią systemu totalitarnego. Związki zawodowe upaństwowiono i scentralizowano w fasadowej instytucji, Centralnej Radzie Związków Zawodowych.

Dopiero wybuch strajków na Wybrzeżu w roku 1980 całkowicie zmienił tę sytuację. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy "Solidarność", który wtedy powstał, był pierwszą niezależną organizacją związkową, działającą po II wojnie światowej w Polsce (i na całym obszarze Europy i Azji, objętym dominacją komunistyczną). Związek ten w krótkim czasie przekształcił się w olbrzymi ruch społeczny liczący blisko 10 mln członków, który doprowadził do rozkładu komunistycznego państwa i w konsekwencji do upadku ustroju totalitarnego w Polsce.

Obecnie dwie największe centrale związkowe to: Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych (OPZZ) z siedzibą w Warszawie i Niezależny Samorządny Związek Zawodowy "Solidarność" (NSZZ "Solidarność") z Komisją Krajową w Gdańsku.

Podobnie jak w większości państw europejskich związki zawodowe w Polsce mają powiązania polityczne. OPZZ umiejscawia się obok ugrupowań socjaldemokratycznych, a NSZZ "S" po prawej stronie sceny politycznej. Pozostałe organizacje związkowe zawiązują okazjonalne porozumienia z różnymi formacjami politycznymi.

Według danych związkowych OPZZ gromadzi blisko 3 mln członków (w tym 500 tys. emerytów), a NSZZ "Solidarność" 900 tys. pracowników. Zarówno OPZZ, jak i "Solidarność" należą do Międzynarodowej Organizacji Pracy. NSZZ "Solidarność" jest ponadto członkiem Europejskiej Konfederacji Związków Zawodowych, zrzeszającej największe europejskie organizacje związkowe, Międzynarodowej Konfederacji Wolnych Związków Zawodowych oraz jest reprezentowana w Związkowym Komitecie Doradczym przy OECD.

Przedstawiciele OPZZ i NSZZ "Solidarność" reprezentują pracowników w Komisji Trójstronnej ds. Społeczno-Gospodarczych, podstawowej instytucji dialogu społecznego w Polsce. Komisja Trójstronna stanowi forum dla organizacji pracowników, pracodawców i rządu, na którym szuka się porozumienia w sprawach wynagrodzeń i świadczeń społecznych, obciążeń podatkowych, projektów budżetu państwa i innych spraw istotnych dla zachowania pokoju społecznego.

Wśród mniejszych organizacji związkowych warto wymienić: Niezależny Samorządny Związek Zawodowy "Solidarność 80", nawiązujący do tradycji związkowej z początku lat osiemdziesiątych XX wieku oraz niektóre związki branżowe, takie jak: Związek Zawodowy Górników w Polsce, Związek Nauczycielstwa Polskiego, Federacja Związków Zawodowych Pracowników PKP (kolei państwowych), Ogólnopolski Związek Zawodowy Pielęgniarek i Położnych.

Szczególną rolę w polskim ruchu związkowym odgrywają związki zawodowe rolników indywidualnych, chroniące interesy mieszkańców wsi i producentów rolnych. Podobnie jak rolnicy europejscy, również ich polscy koledzy preferują widowiskowe akcje protestacyjne, połączone z wysypywaniem produktów lub odpadów rolnych w miejscach publicznych, blokowanie dróg, autostrad i torów kolejowych.

Najważniejsze związki zawodowe reprezentujące rolników to Krajowy Związek Rolników, Kółek i Organizacji Rolniczych oraz NSZZ "Solidarność" Rolników Indywidualnych.